tekstlogo

boekbespreking

De ondergrondse spoorweg

In De ondergrondse spoorweg (Colson Whitehead, 1969), ontmoeten we Cora, een 11-jarige slavin omstreeks 1850 op een katoenplantage in Georgia. De ondergrondse spoorweg is een metafoor voor verdwenen slaven. Wanneer een slaaf ontsnapte en onvindbaar was, gebruikte de slavenhouder de uitdrukking “het lijkt alsof er een ondergrondse spoorweg is”. Whitehead , een New Yorkse romanschrijver, heeft dit beeld letterlijk uitgewerkt in zijn boek dat ik niet weg kon leggen vanwege zijn fantasierijke verhaal, de boeiende schrijfstijl, de vele uitspraken die bleven hangen en de kleurrijke gebeurtenissen. Ook een waarschuwing vooraf: ik ben lid van een leesgroep en een aantal deelnemers heeft het boek niet uitgelezen, omdat zij last hadden van de gruwelijke beelden die aan bod kwamen. Waarom ik het boek zo speciaal vond en anderen zou aanraden, daarover gaat mijn blog.

 

De ondergrondse spoorweg

Whitehead: Ondergrondse spoorweg

Kleurrijk verhaal

Het verhaal is een satire over verschillende maatschappelijke misstanden, het is een alternatieve geschiedenis van de slavernij in Amerika verteld door Cora. Het verhaal begint met de geschiedenis van Cora’s grootmoeder, Ajarry, die beestachtig behandeld wordt, verscheept vanuit Ouidah (Afrika), verkocht en doorverkocht als vee, stijgend en dalend in waarde. Ajarry overlijdt tijdens het werk op de katoenvelden en haar dochter Mabel is de enige overlevende van haar vijf kinderen. Mabel vlucht weg van de plantage wanneer Cora 11 jaar is, maar laat haar dochter achter in de hel waar de sterken heersen over de zwakken. Reden voor Cora om haar moeder te haten, want welke moeder laat haar dochter in de steek?

Het is een spannend verhaal over de ontsnapping van Cora via de ondergrondse spoorweg. Zij reist vanuit Georgia via South Carolina, North Carolina, Tennessee en Indiana, naar het Noorden van Amerika. Verspreid door het boek zijn plakkaten opgenomen over weggelopen slaven uit het digitale archief van de universiteit van North Carolina. Het boek verwijst verschillende keren naar waargebeurde geschiedenissen.

 

Alle mensen zijn gelijk geschapen

Terugkerend thema in het boek is de onafhankelijkheidsverklaring van Amerika; de eerste zin van deze verklaring die is opgesteld in 1776, geeft aan dat alle mensen gelijk geschapen zijn. Wat Whitehead op verschillende manieren duidelijk maakt, is dat er geen sprake is van gelijke rechten, zeker niet voor zwarte mensen.

  • “De blanke mannen die de verklaring hadden opgesteld begrepen hem blijkbaar zelf ook niet, als ‘alle mensen’ niet werkelijk alle mensen betekende ” (p. 137-138).

In het begin van het boek zegt een slaaf deze verklaring op, maar het klinkt niet echt; de slaaf heeft een kunstje geleerd en begrijpt niet wat hij zegt, maar herhaalt woorden als een papegaai. Later in het verhaal wordt de onafhankelijkheidsverklaring door vrije jonge zwarte mensen uitgesproken en voor het eerst klinken de woorden voor Cora als muziek, fris en volwassen. Deze mensen hebben leren lezen en schrijven in vrijheid en dat maakt een groot verschil.

In South Carolina krijgt Cora wat meer vrijheid: ze krijgt werk, huisvesting en scholing. Toch is zij niet vrij, maar eigendom van de overheid. Zij werkt onder meer in een museum om de geschiedenis van Amerika uit te beelden. Cora noemt het een museum voor opzienbarende verschrikkingen. Cora is acteur om verschillende scenes uit te beelden: donker Afrika, leven op een slavenschip en een doorsnee dag op de plantage. De enige blanke figuur in deze scenes is een zeeman op het schip en deze wordt uitgebeeld door een wassen beeld. Op de vraag van Cora waarom zij voor de doorsnee dag op de plantage achter een spinnenwiel moet zitten, terwijl de werkelijkheid anders is, krijgt zij als antwoord dat het museum te weinig ruimte en budget heeft om het anders uit te beelden.

Wanneer de slavenjager Ridgeway Cora opspoort, vlucht zij verder via de ondergrondse spoorweg en komt in North Carolina, een staat die bezig is om nikkers af te schaffen: hier

  • “bestaat het zwarte ras niet, behalve bungelend aan een touw” (p. 179).

Alhoewel Cora nu noordelijker woont, is haar leven beperkter dan in South Carolina. Ze leeft op zolder, tussen de dakpannen en kan van daaruit het vrijdag spektakel in het park observeren; daar worden niet alleen zwarte mensen opgehangen, maar ook blanke mensen die zwarte mensen een onderduikadres aanbieden. Het verhaalt gaat over de abolitionisten en over de vele Ieren en Duitsers die naar Amerika kwamen om een beter leven te krijgen. Wanneer Cora ziek wordt, gaat het mis en worden de mensen die haar op zolder verborgen opgepakt en gelyncht. Cora moet mee met Ridgeway, de slavenjager.

 

Is de mens goed of slecht?

De held en hoofdpersoon van het boek is Cora, maar de andere hoofdfiguur en antiheld is Ridgeway, de slavenjager, die van begin tot eind in het verhaal terugkomt. Hij is de zoon van de smid, een groot vakman die het als zijn heilige taak ziet om metaal om te zetten in nuttige dingen zoals ploegscharen, messen, geweren en ketenen. Ridgeway wil ook een groot man zijn, maar kan het talent van zijn vader niet overtreffen, daarom gaat hij bij de patrouille om weggelopen slaven op te sporen. Ridgeway vindt zijn talent in het zorgen dat bezit ook bezit blijft en dat is symbolisch. Eigenlijk begint alle ellende met de vraag over het bezit: van wie is de zwarte mens? Ridgeway maakt de cirkel van het bezit rond: de vader maakt werktuigen, de zoon vindt ze terug. Het is wel cynisch om ploegscharen en ketenen in een zin als nuttig te beschouwen, maar het past bij de slavernij. Ridgeway wordt groot in zijn vak als slavenjager en reist heel Amerika door om slaven op te sporen en terug te brengen.
In North Carolina wordt Cora door Ridgeway opgepakt en wanneer zij bevrijd wordt door een vrije zwarte, geeft hij haar de kans om Ridgeway dood te maken. Dat wil Cora niet. Ze heeft al zoveel doden op haar geweten. Het roept de vraag op naar de aard van de mens. Het verhaal gaat immers niet alleen over wreedheid van blanke mensen, maar ook over wrede zwarten. En natuurlijk zijn er ook goede blanke mensen, zoals de stationschefs die zwarten helpen om te vluchten. Goede en slechte mensen komt Cora in elke staat tegen. Stationschef Lumbly schetst Cora wat zij kan verwachten en hij geeft aan dat iedere staat eigen kansen, zeden en gebruiken biedt. De reis met de ondergrondse spoorweg is volgens hem de manier om het land echt te zien: “Als je dit land echt wilt zien, moet je het spoor nemen … je zult het ware gezicht van Amerika zien” (p. 85). Het is tekenend dat je niets kunt zien omdat het een ondergrondse spoorweg is, alles is pikzwart.

 

Vrijheid

Cora ervaart dat elke staat haar eigen racisme heeft en een eigen opvatting over vrijheid. Op de plantage had zij een stukje grond dat van haar grootmoeder geweest was en waar zij zittend op een houtblok haar eigen baas was. In South Carolina krijgt Cora een ander soort vrijheid, deze wordt bepaald door de blanken: zij is eigendom van de overheid en heeft zich te schikken naar de regels voor werk, huisvesting en zorg. In North Carolina zijn alleen blanke mensen in beeld; het gaat in deze staat om het uitroeien van zwarte mensen. Pas in Indiana krijgt Cora een eigen kamer in een huis en ruimte om zelf te kiezen welk werk ze wil doen. Hier telt haar stem mee in het gesprek over de toekomst van de zwarte mens. Cora ervaart dat er vele littekens zijn, niet alleen van buiten maar ook van binnen. En het zijn nu de zwarte mensen die haar droom doen eindigen in een bloedbad. De oplossing van al het geweld zit uiteindelijk in de mens zelf. Of zoals Mabel zegt:

  • “de wereld mag dan gemeen zijn, de mensen hoeven dat niet te zijn, ze kunnen ook weigeren het te worden” (p. 335).

 

Herkenbare problemen en vragen

Het is een alternatief verhaal over de slavernij in Amerika, dat in de 19e eeuw vocht voor vrijheid. Vele thema’s uit dit boek zijn herkenbaar in onze samenleving. Denk aan uitspraken over vluchtelingen of aan de angst over te veel vluchtelingen. Denk aan de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen en aan de oorlog die heerst op aarde en aan de overgebleven slavernij. Ik denk ook aan Amerika waar mensen gemakkelijk een wapen kunnen kopen en waar schietpartijen plaatsvinden en vele mensen onnodig sterven.

Ik hoop van harte dat veel mensen zullen weigeren slecht te worden. Een mens, zwart of blank, is nimmer iemands eigendom. Laten we daarmee beginnen.

 

Een boek om leeg te lezen

Wie zijn wij?

Wat willen wij?

Om dit uit te drukken gebruiken wij woorden, maar soms schiet onze taal te kort. Ik houd van het spelen met woorden en merk dat sommige ervaringen zich moeilijk laten vertalen. Daarom gaat mijn blog deze keer over een boek Nachttrein naar Lissabon geschreven door Pascal Mercier.

Het is een filosofische roman en gaat over een zoektocht naar het leven. Het is een boek in een boek en ik heb genoten van de manier waarop de schrijver stil staat bij de vraag wat taal kan en niet kan.

kerst idee
kerst idee

De betekenis van woorden

Na een ontmoeting met een vrouw tijdens zijn wandeling naar school, besluit Raimund Gregorius weg te lopen uit zijn geordende leven. Hij loopt midden in de les weg uit de klas en pakt in een boekenwinkel bij toeval een boek met de titel ‘Een goudsmid van woorden’. De boekhandelaar leest Gregorius een stukje voor en de woorden hebben een verdovend effect op hem. Het is alsof de tekst speciaal voor hem is geschreven:

“Als het zo is dat wij slechts een klein deel kunnen leven van wat er in ons zit – wat gebeurt er dan met de rest?” (p. 24)

De Portugese schrijver is Amadeu Prado, een arts, maar ook een filosoof die zijn eigen leven onderzoekt en zich verdiept in woorden en hun betekenis. Prado vraagt zich af hoe zuiver een woord iets kan uitdrukken. Gregorius is een taalkundige en herkent zichzelf in het verhaal van Prado.

 

Een enkel leven

Gregorius besluit naar Lissabon te gaan om Prado te leren kennen. Voordat hij vertrekt, schrijft hij een brief aan de rector waarin hij probeert uit te drukken waarom hij gaat:

“Ik voel dat ik nog iets anders wil maken van mijn leven …. Het duldt geen uitstel, geen enkel. Mijn tijd verstrijkt namelijk…” (p. 27)

Langzamerhand leert Gregorius de overleden Prado kennen door zijn aantekeningen te lezen en door familieleden en vrienden van hem te spreken. Vervolgens overdenkt Gregorius zijn eigen leven.

 

Een reis door ruimte en tijd

De trein en het reizen staan symbool voor ons leven. Wij kunnen niet uitstappen en de richting van de spoorbaan niet veranderen. Wij ontmoeten mensen in onze trein, maar wij weten niet wat er buiten gebeurt. Gregorius reist langs plekken waar Prado is geweest en tijdens zijn reis herinnert hij plekken waar hij geweest is en wat hij beleefd heeft. Volgens Prado strekken mensen zich uit in tijd en ruimte: onze herinneringen zijn tijdloos, wij kunnen deze herbeleven, dus onze gevoelens kennen geen tijd. Ook strekken wij ons uit in de ruimte want wij laten iets achter op de plekken waar wij geweest zijn: door onze ervaringen en ontmoetingen met mensen gebeuren dingen. De reis staat symbool voor een reis naar onszelf en dat is in feite wat Gregorius doet.

 

Stilte

Het boek is uit, mijn gedachten gaan door: kunnen wij een ander werkelijk kennen? Of onszelf kennen? Wat kan taal en wat niet? Goed leesvoer voor een mooie kerst.

 

Elke spin weeft zijn eigen patroon. Spinnenwebben zijn net verhalen: helder, doorzichtig en sterk in samenhang. Mijn motto is ‘Druppels vangen aandacht’: een beeld van een spinnenweb, waarbij het om de juiste woorden gaat die betekenis hebben en het verhaal vertellen.

Lezen is herkauwen

In mijn vorige blog kon je kennismaken met Nietzsche en De genealogie van de moraal (1887) dat gaat over goed en kwaad, over schuld en geweten en over ascetische idealen. Deze morele thema’s stonden in de 19e eeuw niet ter discussie. Nietzsche heeft kritiek op al deze vanzelfsprekendheden en verpakt zijn kritiek in beeldende taal. Dit blog gaat over de schrijfstijl van Friedrich Nietzsche (1844-1900).Mijn blog is wat langer dan gewoonlijk vanwege een aantal voorbeelden. Om te beginnen wil ik echter een kanttekening plaatsen bij zijn werk.

Lezen is herkauwen
Lezen is herkauwen

De strijd tussen goed en kwaad

Volgens Nietzsche dient de heersende christelijke moraal de belangen van een bepaald type mens, de zwakkere. Met zijn Genealogie wil hij laten zien dat de moraal voortkomt uit een machtsstrijd, een strijd tussen goed en kwaad. Zijn werk is door nazi ideologen gebruikt en dat vind ik afschuwelijk. Zijn kritiek op de christelijke moraal gaat gepaard met opvattingen waar ik het niet mee eens ben, maar zijn zoektocht naar een nieuwe moraal kan ik wel waarderen. Vanuit die gedachte heb ik zijn boek gelezen en genoten van zijn manier van schrijven.

 

Horen, ruiken en voelen

‘We zijn onbekenden voor onszelf, wij mensen van de kennis, we kennen onszelf niet.’ (Nietzsche 2014/1887, p.7)

Met deze woorden begint Friedrich Nietzsche in 1887 de Genealogie. Deze uitspraak roept vragen op: hoezo kennen wij onszelf niet, wat bedoelt hij daarmee? Hij trekt mij het verhaal in, ik wil verder lezen. Nietzsche is wetenschapper en doelt met ‘wij mensen van de kennis’ op zichzelf en alle andere wetenschappers. Wanneer hij zegt dat wij onszelf niet kennen, neemt hij het beeld van een klok die twaalf keer heeft geslagen. Wij schrikken wakker en tellen achteraf alle ‘twaalf bevende klokslagen van onze ervaring, ons leven, … en tellen daarbij fout.’ Nietzsche maakt gebruik van alle zintuigen en wakkert hiermee onze verbeelding aan. Hij schrijft over de stank van achterbaksheid en de zweetlucht van angst. Hij wil het grote gevaar van de moraal onthullen en om te benadrukken hoe gevaarlijk die moraal is, omschrijft hij de moraal als een symptoom van ‘een gevaar, een vergif, een narcoticum’.

 

Lezen als een koe

Nietzsche wisselt zijn stijl af: op verschillende plekken gaat hij in gesprek met de lezer en vraagt de lezer om na te denken:

‘Wil iemand eens even een blik naar omlaag werpen …. Spreek op nu!... Vertel wat u ziet, …’. (Nietzsche 2014/1887, p.39)
‘Begrijpt men mij? … Heeft men mij begrepen? …’ (Nietzsche 2014/1887, p.39)
‘- en ik eis dat men juist hier diept tast, diep begrijpt …’ (Nietzsche 2014/1887, p.121)

Hij heeft humor: wanneer je zijn teksten niet begrijpt, ligt dat aan jou en niet aan hem als schrijver. In zijn voorwoord benadrukt hij namelijk dat hij goed schrijft en dat je zijn werk alleen kunt begrijpen, wanneer je al zijn publicaties leest. Een prima verkooptechniek! Bovendien vraagt lezen aandacht volgens Nietzsche, het is ‘een kunst’. Je moet lezen en herlezen om alles uit zijn teksten te halen. Daarom moet je lezen als een koe, je moet als het ware zijn teksten herkauwen. Hij haalt de moderne mens met al zijn culturele bagage van zijn voetstuk af.

 

Smakelijk lamsvlees

Een beroemd beeld in zijn boek is het gesprek tussen de lammetjes en de roofvogels. Waarom nemen we het roofvogels kwalijk dat zij lammetjes wegkapen? Misschien zeggen de roofvogels wel:

‘wij zijn helemaal niet boos op ze, op die goede lammetjes, we houden zelfs van ze: er is niets zo smakelijk als een zacht lam.’ (Nietzsche 2014/1887, p. 37)

Zwak zijn of sterk zijn is geen keuze, maar een aanleg volgens Nietzsche. Het is een speling van de natuur, waar je niet verantwoordelijk voor bent. Hij baseert zijn wetenschappelijke opvatting op Darwins evolutietheorie. Op meerdere plekken in zijn werk noemt hij de mens een dier.

 

Wetenschap: een feest van beelden

Nietzsche onderzoekt de geschiedenis van de moraal en stelt daarom allerlei vragen. Bijvoorbeeld vragen over de oorsprong van het geweten: zo geloven mensen in straf omdat het een gevoel van schuld zou opwekken. De oorspronkelijke betekenis van schuld was echter ‘verschuldigd zijn’. Deze juridische betekenis heeft in de loop der tijd een morele lading gekregen door de praktijk van het straffen. Het idee ontstond dat schade vertaald kon worden naar een strafmaat en zo is de Romeinse wetgeving van de twaalf tafelen ontstaan. Wanneer iemand jou iets schuldig was en het niet terugbetaalde, had jij recht op compensatie. Wanneer de schuldige geen geld of goederen bezat, betekende dit een straf in natura, dus het afhakken van een vinger, hand of arm, afhankelijk van de grootte van de schuld. Nietzsches betoog is geen droge wetenschappelijke kost, maar beeldend. Hij gebruikt beelden als ‘het uitsnijden van vlees uit de borst’, ‘het koken van de misdadiger in olie’ en ‘het door paarden laten verscheuren van misdadigers’. De schuldeiser ruilde zijn schuld hiermee in voor een ‘buitengewoon tegengenot’ volgens Nietzsche: ‘een waar feest’. Deze wreedheid van toen doet de lezer van nu huiveren.

 

Het verhaal rondmaken

Het eerste, tweede en derde essay vormen samen een geheel. Het eerste essay gaat in op de begrippen goed en kwaad. Het lijden is in de wereld gekomen, omdat de zwakkeren zich bedreigd voelen. Zij hebben de begrippen omgedraaid vanuit hun instinct en hun wil tot macht. De moraal is het resultaat van die machtsstrijd. Het thema van het tweede essay is het schuldige geweten en in het derde essay geeft hij aan waarom ascetische idealen van belang zijn: deze geven zin aan het lijden van mensen. Zo vormen de drie essays een geheel. Hij sluit zijn werk af met de beroemde woorden:

‘om tot slot nog te zeggen wat ik in het begin al zei: de mens wil nog liever het niets willen, dan niet te willen…’. (Nietzsche 2014/1887, p.158)

Zo maakt hij zijn verhaal rond.

 

Meer weten?

De stijl van Nietzsche boeit mij en ik ben van plan nog meer van hem te lezen. Het beeld dat mij bijblijft, is de koe die teksten mag herkauwen. Hopelijk heb ik jullie een beetje kunnen laten delen in mijn enthousiasme. Mocht je meer willen weten over Nietzsche, je kunt mij vragen stellen over de Genealogie of je kunt zelf zijn boek lezen:

Friedrich Nietzsche, 2014. De Genealogie van de Moraal. Een strijdschrift. (Vertaling Thomas Graftdijk / Hans Driessen). Uitgeverij de Arbeiderspers, Utrecht, Amsterdam, Antwerpen. (Oorspronkelijk gepubliceerd in 1887).

Ik schrijf graag en wanneer je vragen op opmerkingen over mijn blog hebt, kun je mij altijd e-mailen.

Maak kennis met Friedrich Nietzsche

Friedrich Nietzsche is een veelzijdig filosoof. Een van zijn thema’s in de Genealogie van de moraal (1887) is het nihilisme. Dit onderwerp is nog steeds actueel en mijn eerste Nietzsche blog gaat hierover. Een andere reden waarom ik voor Nietzsche kies, is zijn stijl. Deze is meeslepend, zijn verhaal is beeldend met als doel de lezer te boeien en te overtuigen van zijn gelijk. Daarover zal ik in een ander blog schrijven.

Nietzsche: de genealogie van de moraal
Nietzsche: de genealogie van de moraal

Nihilisme

Het nihilisme is een belangrijk thema voor Nietzsche: hij beschouwt zichzelf als een dokter van de cultuur en die "moderne" cultuur van de 19e eeuw is ernstig ziek vindt Nietzsche, omdat het fundament voor de moraal vervallen is. Het Latijnse woord nihil betekent letterlijk niets. Het besef dat morele waarden niet absoluut geldig zijn, betekent volgens Nietzsche dat wij geen betekenis kunnen geven aan het leven. Het wetenschappelijk denken baseert zich op argumenten en de rede, er is geen ruimte voor God en geen basis meer voor de moraal. Deze manier van denken leidt tot atheïsme en fatalisme en dat betekent een gevaar voor onze samenleving. Hoe kun je dat probleem oplossen?

 

Het nihilisme overwinnen

Nietzsche is op zoek naar een nieuwe moraal passend bij de moderne cultuur. Deze nieuwe moraal kan volgens hem alleen ontwikkeld worden, wanneer wij op wetenschappelijke wijze de heersende moraal bekritiseren en deze ter discussie stellen. Vanuit die achtergrond schreef Nietzsche in 1887 de Genealogie van de moraal, een strijdschrift tegen de christelijke moraal. Genealogisch onderzoek is beschrijvend historisch onderzoek naar de oorsprong van iets. Letterlijk betekent genealogie ‘stamboomonderzoek’ en Nietzsche begint zijn genealogisch onderzoek elke keer met een beschrijving van de betekenis van een begrip. Hij wil met de genealogische methode de echte geschiedenis van de moraal onthullen en normatieve kritiek geven. De Genealogie moet de vooroordelen ontmaskeren door kritiek te geven op de waarde van de waarden. Nietzsche toont met zijn onderzoek aan dat er geen aaneengesloten keten van waarden is waarbij de huidige betekenis gekoppeld is aan de oorspronkelijke betekenis. De waarheid is subjectief en hij ziet mogelijkheden voor de mens om zijn eigen waarden te scheppen.

 

Zingeving

Nietzsche beschrijft een aantal waarden die hij belangrijk vindt of verafschuwt. Door zijn teksten te lezen, denk ik na over mijn waarden en mijn zingeving. Hoe kan ik betekenis geven aan mijn leven? Het leven bestaat uit verschillende ervaringen: sommige zijn leuk en verrassend, andere zijn verdrietig en onbegrijpelijk. Er is geen vaststaand doel en wij kunnen niet alles beïnvloeden. Wij kunnen volgens mij wel vanuit onze waarden richting geven aan hoe wij omgaan met onze ervaringen. Er is geen kant-en-klaar recept voor hoe wij dat moeten doen. Ik ervaar het leven zelf als een ontdekkingstocht.

 

Meer weten?

Mocht je meer willen weten over Nietzsche, je kunt mij vragen stellen over de Genealogie of je kunt zelf zijn boek lezen:

Friedrich Nietzsche, 2014. De Genealogie van de Moraal. Een strijdschrift. (Vertaling Thomas Graftdijk / Hans Driessen). Uitgeverij de Arbeiderspers, Utrecht, Amsterdam, Antwerpen. (Oorspronkelijk gepubliceerd in 1887).

 

Ik schrijf graag en wanneer je vragen op opmerkingen over mijn blog hebt, kun je mij altijd e-mailen.