Hoe ga je in gesprek?

Het was een boeiende bijeenkomst met enthousiaste deelnemers en dat leverde interessante discussies op. Vooral over de vraag waarom het lastig is om in gesprek te gaan over eenzaamheid en hulp te vragen. Daar zijn verschillende redenen voor en deze zijn volgens mij vooral gebaseerd op ons mensbeeld in de huidige samenleving.

Mensbeeld

In onze cultuur ligt de nadruk op jezelf kunnen redden en op autonomie. Wij bepalen zelf ons leven en maken zelf onze keuzes. Daarom laat je anderen uit schaamte niet graag zien dat je hulp nodig hebt, daar val je anderen niet mee lastig. Annemarie Mol noemt dit ideaalbeeld de logica van het kiezen. Er is ook een alternatieve opvatting over autonomie: dit vraagt een groter vertrouwen op de medemens en een openstaan voor kritiek en hulp van andere mensen. Deze alternatieve vorm noemt Mol de logica van het zorgen en dat gaat over mensen die aan elkaar verbonden zijn. De logica van het zorgen gaat ook over mensen die kiezen, maar dat kiezen doen we niet alleen. We zijn mensen te midden van anderen en we hebben elkaar nodig en dat vraagt om een samenspel. Terug naar de vraag: hoe ga je in gesprek over eenzaamheid?

Jouw mensbeeld

Veel mensen vinden het onderwerp zelf lastig te bespreken: dat hangt samen met hun mensbeeld en met hun ideeën over mensen die eenzaam zijn. Movisie geeft een uitgebreid overzicht van mogelijke belemmerende gedachten daarbij zoals bijvoorbeeld Ik ben bang dat de ander mij bemoeizuchtig vindt of Ik heb geen tijd om het gesprek goed aan te gaan. Een belangrijke eerste stap om eenzaamheid te kunnen bespreken is dat je eenzaamheid erkent en dat je weet welke belemmerende gedachten jij zelf hebt. Ruimte voor het negatieve en zoeken naar een manier er iets van te maken. Mogelijk kun je deze gedachten omzetten in helpende gedachten zoals bijvoorbeeld Ik hoef het niet op te lossen of Erkenning van gevoel lucht op.

Een beeld zegt meer dan 1000 woorden

Recent onderzoek* onder oudere mensen en vrijwilligers over de rol van burgers bij het bestrijden van eenzaamheid ging over het belang van een vertrouwensband tussen vrijwilliger en oudere. Een geschikte methode daarvoor is de photovoice methode. Je vraagt deelnemers om foto’s te maken of voorwerpen mee te nemen over belangrijke momenten in hun leven of over activiteiten die ze graag zouden willen doen. Ook hier vertrek je vanuit het negatieve (eenzaamheid) en ga je op zoek naar veerkracht. Passend bij de persoon zoek je samen naar wat iemand nodig heeft zonder te oordelen.

Tot slot

Eenzaamheid is een veelkleurig onderwerp en blijft boeien. Het was mooi om deze workshop samen met Alice Brink, filosoof, vorm te geven. Vooral dank aan de vereniging voor Verlegen Mensen voor het enthousiasme waarmee zij met onze werkvormen aan de slag gingen en voor de openheid en gesprekken over Eenzaamheid.

Wil je meer weten of heb je interesse in een workshop Over eenzaamheid?
Neem vrijblijvend contact op.

* C.M. van Leersum en J. Ottink. Via burgers de beste manier ontdekken om eenzaamheid te bestrijden. TSG Tijdschr Gezondheidswet. 2024, 102:18-27.

Het bericht In gesprek gaan over eenzaamheid verscheen eerst op Spinnenweb Teksten.

Noodzaak betere samenleving

De afgelopen jaren legde de overheid de nadruk op kostenbeheersing en eigen verantwoordelijkheid van burgers en was er te weinig aandacht voor verschillen tussen burgers. Doorgaan met deze koers biedt geen antwoord op onze huidige problemen. Samenleven raakt aan wie wij zijn en wat wij delen. En om een verandering in gang te zetten naar een betere samenleving, hebben we een verhaal nodig waarop we kunnen koersen aldus Putters. Door verhalen te delen groeit ons bewustzijn over wat voor samenleving we willen zijn. Een inspirerend goed verhaal vraagt om een blikwisseling: we moeten anders leren kijken. Onze manier van kijken naar een probleem bepaalt immers de oplossingsrichting. Putters geeft in zijn boek drie aanzetten tot blikwisseling.

1. Anders kijken naar mensen
   Geef aandacht aan een realistischer beeld van wat voor mensen in het dagelijks leven belangrijk is.
   Wanneer we meetbaarheid blijven benadrukken, ontstaat het beeld van een rationeel calculerende burger. Verhalen vanuit de dagelijkse werkelijkheid laten een ander beeld zien. Mensen gebruiken niet alleen een voorziening, maar zoeken ook hun weg in school of werk. Ze zijn actief in vrijwilligerswerk, binnen families en buurten. Er zijn verschillen tussen mensen met wel of geen netwerk en dat werkt door. Dit zou een uitgangspunt moeten zijn bij het maken van beleid. Het gaat daarbij niet alleen over het aanbod, maar ook over wat maatregelen in de breedte van het leven van mensen betekenen.
   
   
2. Anders kijken naar maatschappelijke opgaven
   Kijk met een brede integrale blik naar welzijn en welbevinden.
   Als voorbeeld noemt Putters het bouwen van nieuwe wijken. Voor wie zijn die woningen betaalbaar? Welke voorzieningen zijn aanwezig: kunnen kinderen naar school of ouderen lopend naar de supermarkt? De uitdaging zit in het uitruilen van doelen. Om brede welvaart in te kleuren moeten we verschillende inzichten afwegen. Brede welvaart vraagt naast cijfers ook kwalitatieve inzichten. Het gaat om een wisselwerking tussen verschillende soorten kennis: wetenschappelijke kennis en ervaringskennis. Het gaat om de aanpak van domein overstijgende opgaven.
   
   
3. Anders kijken naar verantwoordelijkheden
   Voer een ander gesprek over wat we van elkaar en van de overheid mogen verwachten.
   Burgerinitiatieven gaan over zelforganisatie gericht op verbetering van de eigen levenssituatie. Het is gericht op maatschappelijke doelen en gaat over veel meer dan overheidsbeleid. Het denken vanuit de overheid moet zich verplaatsen naar het denken vanuit deze initiatieven. Daarbij is een betrouwbare overheid belangrijk. De bureaucratie is ingewikkelder geworden waardoor mensen afzien van hulp vragen omdat ze bang zijn fouten te maken. Het voorbeeld van de toeslagencrisis geeft weer hoe politiek vertrouwen in de overheid is afgenomen. Naast een betrouwbare overheid is het belangrijk dat de overheid mensen vertrouwen geeft en met hen samenwerkt.
   

Belang van toegankelijke informatie

Goede informatie is de basis om volwaardig mee te kunnen doen. In onze huidige samenleving is het aanbod van digitale informatie toegenomen. Dat biedt vele kansen maar ook problemen. Digitale informatie is niet voor iedereen toegankelijk en dat blijft zo voor een aantal mensen. Daarom is het belangrijk om op meerdere manieren toegang tot goede informatie te geven: niet alleen digitaal! Daarom blijven papieren informatiewijzers belangrijk of gratis inloopplekken waar je terecht kunt voor informatie en ondersteuning. Daarbij is het een taak van de overheid om ervoor te zorgen dat deze informatie gecontroleerd wordt op betrouwbaarheid.

Werk aan de winkel
Een eerlijke kans op een goed leven vraagt om sociale samenhang. Putters geeft geen kant en klare oplossingen maar een aanzet voor ons allen en de overheid om hiermee aan de slag te gaan.

• _{Putters is voormalig directeur van het Sociaal Cultureel Planbureau.}

Het bericht 3 x anders kijken: naar mensen, maatschappelijke opgaven en verantwoordelijkheden! verscheen eerst op Spinnenweb Teksten.

Waardevol

Wat maakt iets waardevol? Waarom kost water bijna niets en zijn diamanten zo kostbaar? Water is essentieel om in leven te blijven en diamanten zijn mooi maar beperkt nuttig. En waarom is het wereldnieuws wanneer de waarde van een beursgenoteerd bedrijf zakt en staat er niets in de krant over het ontbossen van een deel van de Amazone? Er zijn vele actuele voorbeelden te bedenken bij dit onderwerp. Deelnemers aan de workshop noemen diverse voorbeelden van waardevolle zaken uit hun eigen leven: een woning, basisinkomen, (vrijwilligers)werk, familie, kinderen, vrienden, muziek maken, wandelen in de natuur. Het gaat letterlijk en figuurlijk om het ervaren van een bodem en wortels van waaruit je verbinding kunt maken met anderen.

Weerloos

‘Het leven is ook gewoon een gedoe’ is een uitspraak van René Gude (1957-2015). Het leven is voor veel mensen gewoon moeilijk. En er zijn situaties waarin je zonder verweer bent, onmachtig of kwetsbaar. Mensen reageren in moeilijke situaties heel verschillend: de een blijft in evenwicht en de ander raakt dit kwijt. In De breekbaarheid van het goede (1986, Nussbaum) gaat politiek filosoof Martha Nussbaum (1947- ) in op het oncontroleerbare noodlot dat het leven van mensen beïnvloedt. Tijdens de workshop staan we ook stil bij het begrip weerloos. Deelnemers hebben verschillende ervaringen die meestal minder plezierig zijn. ‘Je weet pas wat je mist, wanneer het er niet meer is,’ vat een deelnemer het in het kort samen.

Oude en nieuwe filosofen

Aansluitend aan het persoonlijke gesprek bespreken we teksten van verschillende filosofen. Zoals bijvoorbeeld een aantal teksten uit het Zakboekje van Epictetus, een bekende Stoïcijn. In de volksmond betekent stoïcijns dat je jouw gevoelens niet laat zien. De les van stoïcijnen is echter dat het belangrijk is om stil te staan bij emoties zoals angst en verdriet. Om er over na te denken en daarnaar te handelen. We hebben het ook over omgaan met geld, rijkdom, status en kwetsbare arbeiders in deze tijd. Het pamflet Verenigt u! over arbeid in de 21ste eeuw van filosoof Thijs Lijster (1981- ) geeft hier treffende voorbeelden van. In een fatsoenlijke samenleving zijn we samen verantwoordelijk en dat vraagt om verzet tegen de dominante logica van eigen verantwoordelijkheid.

Welvaart

‘Hoe gaan we nu verder?’ vraagt een deelnemer. Hoe komen we tot die fatsoenlijke samenleving en wat vraagt dat van ons? Ter afsluiting bespreken we Nussbaums theorie over politieke rechtvaardigheid. Zij benadrukt dat het gaat om het vergroten van individuele mogelijkheden ofwel capabilities. Nussbaum heeft het over de hele (kwetsbare) mens. Een menswaardig bestaan begint met het garanderen van een basis en een minimum aan kansen zodat iedereen een eigen levenspad uit kan stippelen.

De workshop heeft nieuwe gedachten opgeleverd die vragen om een vervolg in de praktijk van het eigen leven. Deze twee filosofische workshops smaken naar meer. Tot slot een woord van dank aan allen die hebben deelgenomen en hun ideeën en ervaringen met elkaar gedeeld hebben.

Wil je meer weten over de mogelijkheden van een filosofische workshop? Neem vrijblijvend contact op.

Het bericht Waardevol en weerloos verscheen eerst op Spinnenweb Teksten.

Is het geen luxe om te praten over waar je gelukkig van wordt, wanneer je honger hebt vanwege geldproblemen?

Begin december ’22 organiseerde het Armoedepact Almelo een conferentie. Het Armoedepact verbindt verschillende organisaties die armoede bestrijden in Almelo en Chantal Walg hield een enthousiaste inleiding over positieve gezondheid.

Waar word je gelukkig van?

Bij Positieve Gezondheid gaat het niet over de afwezigheid van ziekten en beperkingen maar over het vermogen om je aan te passen en je eigen regie te voeren. Veerkracht staat centraal bij fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven. Het model is bedoeld als gespreksmiddel om aan te geven hoe het met jou gaat en waar verbetering nodig is.

Deelnemers van de conferentie gingen onderling in gesprek over de betekenis van zaken als goed in je vel zitten, zorgen voor jezelf of het hebben van genoeg geld. Een van de vragen was of het geen luxe is om te praten over waar je gelukkig van wordt, wanneer je honger hebt vanwege geldproblemen? Dat deed mij denken aan politiek-filosoof Isaiah Berlin (1909-1997) en zijn uitspraken over vrijheid.

Vrijheid en eigen regie

Volgens Berlin heeft vrijheid niets te betekenen, wanneer je er geen gebruik van kunt maken omdat je bijvoorbeeld geen geld hebt om brood te kopen of omdat je ziek bent. Belangrijk is dat een overheid voldoende voorwaarden schept om vrijheid te kunnen gebruiken. Een overheid dus die een basisinkomen garandeert of medische hulp biedt. Daarnaast is het nodig dat de overheid helpt bij de vorming van dat vermogen om je aan te passen en je eigen regie te voeren. Het begrip eigen regie vervang ik daarom liever door samen regie omdat dit uitdrukt dat het over relaties en verbinding gaat.

Gezondheidsvaardigheden

Chantal plaatste een vergelijkbare kanttekening bij het begrip eigen regie. Zij gaf aan dat het zowel om het individu als om de omgeving gaat. Dat het gaat over verbinden met andere mensen. En dat kijken naar gezondheid ook gaat over zingeving en wat belangrijk is in iemands leven. In haar boek Anders op zoek naar gezondheid zijn 42 verhalen opgenomen over de betekenis van gezondheid. Ieder verhaal eindigt met een paar vragen en met wist-je-datjes. Zodat je samen een gesprek kunt voeren.

Het is een mooi en praktisch boek dat kinderen en volwassenen handvatten biedt om met gezondheidsvaardigheden aan de gang te gaan. Helemaal passend bij het begrip samen regie.

Wil je meer weten of zoek je een gespreksleider over gezondheidsvaardigheden?

• Lees mijn blog over leefstijl.
• Neem vrijblijvend contact op!

Het bericht Anders verscheen eerst op Spinnenweb Teksten.

Kwetsbare jongeren

Uit grootschalig onderzoek blijkt dat mensen die als kind mishandeld, verwaarloosd of misbruikt zijn op latere leeftijd een grotere kans op (chronische) ziekten hebben en op een korter leven. De verklaring hiervoor is dat nadelige jeugdervaringen effect hebben op de hersenen: het beschadigt de structuur, het ontregelt de stress huishouding en het tast het emotionele geheugen aan. Een brein onder stress heeft moeite om de juiste keuzes te maken. Glissenaar gaat in haar boek dieper in op de betekenis van kwetsbaarheid en zij gebruikt hiervoor de term precariteit.

Precariteit en precariaat

Precariteit komt van precair (kwetsbaar) en van proletariaat (de armste klasse van de samenleving). De term komt van Michel Foucault (1926-1984), filosoof, en hij geeft hiermee aan hoe onzekerheid onze samenleving steeds meer doordringt. Kwetsbaarheid is niet eenvoudig te definiëren. Iedereen heeft een vorm van kwetsbaar zijn. Daarom is het belangrijk om kwetsbaarheid te benaderen vanuit meerdere lagen die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Zo gebruikt het Sociaal Cultureel Planbureau het woord precariaat om de volgende groep mensen te beschrijven: meestal zonder werk, weinig inkomen en vermogen, met een slechte gezondheid en een klein sociaal netwerk.

Perspectief bepaalt oplossingsrichting

Precariteit en precariaat zijn verschillende begrippen. Precariteit gaat over de omgeving waarin mensen leven en precariaat gaat over personen met kenmerken. Dit verschil is belangrijk omdat het van invloed is op de oplossingsrichting. Een geïnterviewde oudere verwoordt het als volgt:

‘Kwetsbaarheid vanwege leeftijd is een kenmerk van mij. Ik kan ook kwetsbaar zijn door wat een ander doet of door de maatregelen van het kabinet…. Ik vind dat we te veel kijken naar de kwetsbaarheid van een persoon. Het is een verschil van kijken naar deze twee kanten. We oefenen niet zo goed om om de persoon heen te kijken ….’ (p.20 Glissenaar)

Neem bijvoorbeeld de gevolgen van de kostendelersnorm voor bijstandsgezinnen met jongvolwassenen. Jongeren kunnen niet uit huis vanwege een woningtekort en hun inkomsten worden opgeteld waardoor dit consequenties heeft voor de bijstandsuitkering. Of een alleenstaande ouder die gebruik maakt van de kind toeslag, maar ten onrechte gekort wordt waardoor stress toeneemt. Uithuisplaatsing als oplossing is een negatief effect hiervan. Een duurzame oplossing moet gaan over inkomenszekerheid en een sterker netwerk naast de juiste wet- en regelgeving.

Samen regie en veerkracht

De oplossingsrichting moeten we dus niet alleen in onszelf zoeken (individueel) maar ook in onze omgeving en in goed beleid. Glissenaar vertaalt dit naar samen regie met aandacht voor zowel het individu als haar omgeving oftewel het versterken van veerkracht door goede sociale steun. Daarbij sluit zij aan bij de presentiebenadering van Andries Baart waarbij het gaat om het werken vanuit de relatie en het open, onbeoordeeld en onbevangen luisteren en kijken naar de ander. In het tempo van de ander en daarbij aansluiten bij wat de ander aandraagt, bij zijn vragen, leefwereld en talenten.

Tot slot gaat haar werkboek in op thema’s als vraagverlegenheid en handelingsverlegenheid en komen vele alledaagse initiatieven aan bod om ouders te ondersteunen bij het opvoeden. Voorbeelden waarin maatjes en ervaringsdeskundigen veel ruimte krijgen. Kortom een inspirerend werkboek dat zeker de moeite waard is om kennis van te nemen. Zo kan het principe Veerkracht versterken uit de beleidsbrief Hervormingen jeugdzorg in de praktijk werkelijkheid worden.

Meer weten?

Neem een kijkje in het werkboek en laat je inspireren:

In alle soorten en maatjes: Sociale steun voorkomt uithuisplaatsing?!
Ineke Glissenaar december 2021
https://voordejeugd.nl/documents/327/Werkboek_sociale_steun_02.pdf

Het bericht Kwetsbaarheid en veerkracht verscheen eerst op Spinnenweb Teksten.

De lente komt

In de lente word ik elke ochtend iets vroeger wakker en daar geniet ik van. Ik ben een ochtendmens en kan niet echt uitslapen, wanneer het ‘s ochtends licht wordt. Buiten zijn de struiken vol knoppen, die op uitbarsten staan en de bomen zijn al volop in bloesem. Een mooi gezicht, waar ik blij van word. Een keer per week zet ik de wekker om extra vroeg op te kunnen staan, dan ga ik richting zwembad. Onderweg op de fiets hoor ik de vogels ontwaken, een gekwetter dat steeds uitbundiger klinkt. En even na zeven uur lig ik in het water om mijn baantjes te trekken. Heerlijk.

Alleen maar niet eenzaam

“Met wie ga je zwemmen?” vroeg mijn vriendin.
“Ik ga alleen,” antwoordde ik.
“Je gaat alleen zwemmen?”
“Ja, nou nee, ik ben niet echt alleen.”
Wanneer ik tussen zeven uur en half acht ’s ochtends aan het zwemmen ben, zijn er zo’n 20 tot 30 medezwemmers in het bad. Het voelt ook niet alleen, ik vind het eerder wat druk. Bovendien groeten we elkaar, al kennen we elkaar niet echt. De meeste mensen in het zwembad trekken iedere dag baantjes, zij sturen gezamenlijk een kaart wanneer er een ziek is en vieren soms hun verjaardag samen. Ik kom en ga maar een keer per week in mijn eentje. Daar geniet ik van.

Wandelen in de regen

Een paar weken geleden wandelde ik met een vriendin door de stromende regen in het bos. We genoten van het bijkletsen en het enthousiasme van de honden, die heen en weer renden. We kwamen een andere wandelaar tegen: deze man liep achter zijn rollator met een regencape over hem heen door het bos. Hij knikte ons vriendelijk toe. Toen waren we even stil en we vroegen ons af waarom die man in zijn eentje daar wandelde. Had hij het thuis zo slecht, dat hij blij was even alleen door het bos te lopen of genoot hij net als wij van het buiten zijn?

Existentiële eenzaamheid

Toen ik jaren geleden ziek thuis was, hoorde ik vaak goedbedoelde adviezen zoals “je moet kijken naar wat mogelijk is” of “het zou nog veel erger kunnen zijn”. Door deze uitspraken voelde ik mij heel eenzaam tijdens mijn ziekte. Door het lezen van een studie van Joachim Duyndam over empathische verbondenheid bij existentiële eenzaamheid, begrijp ik beter hoe je als mens je positief kunt verbinden met anderen, waardoor je vanuit deze eenzaamheid tot een positieve ervaring kunt komen.

Veerkracht

Wil je meer lezen over emotionele veerkracht, die Joachim Duyndam beschrijft?

• Lees dan mijn samenvatting. Zijn bijdrage gaat over existentiële eenzaamheid en de mogelijkheid tot betekenisgeving.

Het gaat in gewone mensentaal over de vele kleuren die een mooie dag kan hebben. Het is voor ieder mens verschillend en kan zowel in regen als in zonneschijn kleur krijgen!

Het bericht Een mooie dag verscheen eerst op Spinnenweb Teksten.

In veel beleidsnotities en visies staat een schijnbaar onschuldige zin: “Iedereen wil gezond en zelfstandig oud worden”. De uitdrukking Oud worden staat tegenwoordig synoniem voor ‘vitaal zijn’ en ‘jong blijven’. Vroeger maakte je woordgrapjes over de jongere oudere en de oudere jongere, nu staan oudere mensen in de kracht van hun leven in Heel Holland Vitaal Oud. Of: Heel Holland Vitaal, want wie wil er nou oud zijn?

‘Oud worden’ betekende klachten en kwaaltjes en lopen met een stok. Het betekende hulpverleners die dagelijks zorg verlenen. Het betekende doodgaan. ‘Vitaal oud worden’ verhult. Dat begint heel onschuldig met het kleuren van grijze haren. Gezond oud worden? Niemand heeft last van ouderdomsklachten, die voorkom je door gezond te leven. Zelfstandig oud worden? Je moet er niet aan denken dat je afhankelijk bent. En doodgaan? Gá je straks nog wel dood?

Veerkracht

Ruim een kwart van de Nederlanders is chronisch ziek, ik ben er één van. Als 50-plusser wil ik oud worden, maar ik heb niets met die vitale grijze golf kilometervreters op elektrische fietsen. Ik gebruik liever het woord ‘veerkracht’. Veerkracht zit in NS-fietsen, die zijn kleurrijk en stevig. Deze fietsen nodigen uit om af en toe stil te staan op een kruispunt en om je heen te kijken, om een stukje te wandelen en de tijd te nemen. Veerkracht zit in het afvragen wat je wilt, met wie je verbonden bent en waarvoor je je nog gaat inzetten. Veerkrachtig oud worden is een ontdekkingsreis, zoals wij in Lottum een onbekend stukje Nederland ontdekken.

Ik ben vergeten te vragen wat de norm is. Hoeveel kilometers moet ik afleggen om erbij te horen? Ik heb geen antwoord gegeven en de 70-plusser heeft zich omgedraaid, alsof hijzelf in de gaten had hoe vreemd zijn vraag was. Alsof afstand boeit als je met andere dingen bezig bent: met liggen in het gras aan de oever van de Maas, met het bestuderen van de wolken en de boten die voorbijvaren. Hoezo: ‘hoeveel kilometers?’

Het bericht Kilometervreters verscheen eerst op Spinnenweb Teksten.