Tussentijd

Solnit gebruikt het woord tussentijd dat is ‘de tijd die nodig is om ergens heen of vandaan te wandelen, van ronddolen, van boodschappen doen’ (p. 13). Ik herken deze tijd omdat ik veel wandel en altijd gebruik maak van het openbaar vervoer. Veel mensen betreuren deze tijd, maar Solnit waardeert tussentijd, net als ik. Wandelen verbindt mensen aldus Solnit en zij illustreert dit met een beschrijving van de vele binnenruimten:

Veel mensen leven tegenwoordig in een achtereenvolgende reeks binnenruimten – thuis, auto, sportschool, kantoor, winkels – die niet met elkaar verbonden zijn. Te voet blijft alles verbonden, want onder het lopen bezet je de plekken tussen die binnenruimten, op dezelfde manier als je die binnenruimten bezet. (p.26)

Wandelen kost tijd!

Lopen is goed voor je, daarover heb ik in een eerder blog geschreven. Lopen is bedrieglijk eenvoudig met allerlei goede effecten. Toch merk ik vaak dat anderen het lastig vinden om wandelen in hun dagelijkse leven in te passen: want lopen kost tijd.
‘Ik heb geen tijd om te wandelen overdag,’ zei mijn vriendin. ‘Ik moet op tijd bij de volgende cliënt zijn.’
‘Ik moet ook op tijd bij mijn afspraken zijn,’ antwoordde ik ‘en omdat ik te voet ga en met het openbaar vervoer kan ik minder afspraken plannen op een dag. Nog een vraag: ga je naar de sportschool?’
‘Zeker’ antwoordde ze ‘en daar ga ik met de auto naar toe. Het zou wel kunnen met de fiets, maar daar heb ik ook te weinig tijd voor: na het werk moet ik nog eten en zorgen dat ik op tijd kom voor de les.’
‘Ik ga niet naar een sportschool, maar dat hoeft volgens mij ook niet want ik loop al veel overdag. Met al dat wandelen naar mijn afspraken heb ik mijn beweging wel, daar spaar ik tijd en geld!’
Verrast keek mijn vriendin mij aan: ‘Zo heb ik daar nog niet over nagedacht.’

Wandelen en denken

Veel dingen gaan in onze maatschappij sneller vanwege allerlei technologieën. Werknemers zijn productiever, maar niet vrijer. We verwachten meer van iemand omdat het sneller kan, sneller moet. Ik houd van een rustig tempo in mijn alledaagse leven en dat herken ik in Solnits Wanderlust:

Het wandelen … creëert een delicaat evenwicht tussen werken en nietsdoen, tussen zijn en doen. Het is lichamelijke arbeid die niets produceert, op gedachten, ervaringen en aankomsten na. (p.21)
Ik houd van wandelen omdat het langzaam gaat, en ik heb het vermoeden dat de geest, net als de voeten, met een tempo van zo’n vijf kilometer per uur functioneert. Als dat zo is beweegt het moderne leven sneller dan de snelheid van het denken of de bedachtzaamheid. (p.27)

Omzien naar elkaar

Wanderlust gaat over de relatie tussen wandelen en denken, over de wildernis, over tuinen, over steden en natuurgebieden. Over pelgrimages, over protestacties, over optochten. Onze lichamen zijn langzaam, kwetsbaar en soms onbetrouwbaar, aldus Solnit.

Eten, rusten, bewegen en het weer ervaren zijn de meest primaire ervaringen van in het bezit van een lichaam zijn, deze ervaring als negatief beschouwen is hetzelfde als biologie en het leven van de zintuigen veroordelen … De wereld bevindt zich niet langer op de schaal van onze lichamen maar op die van onze machines … De afname van het lopen gaat over het gebrek aan ruimte om te wandelen, maar het gaat ook over het gebrek aan tijd…. (p.306-307)

Nog even terug naar Priscilla’s voettocht tegen geweld: haar protest is ook een oproep om naar elkaar om te zien. Wandelen gaat dan over het contact leggen met mensen. Dat vind ik een mooi voorbeeld om te gebruiken in mijn workshops Over eenzaamheid voor vrijwilligers en zorgmedewerkers.

Heb je interesse in een workshop voor jouw organisatie?
Neem vrijblijvend contact op:
– mail info@spinnenwebteksten.nl
– bel 06 1345 8800

Het bericht Wandelen verbindt! verscheen eerst op Spinnenweb Teksten.

Hoe ga je in gesprek?

Het was een boeiende bijeenkomst met enthousiaste deelnemers en dat leverde interessante discussies op. Vooral over de vraag waarom het lastig is om in gesprek te gaan over eenzaamheid en hulp te vragen. Daar zijn verschillende redenen voor en deze zijn volgens mij vooral gebaseerd op ons mensbeeld in de huidige samenleving.

Mensbeeld

In onze cultuur ligt de nadruk op jezelf kunnen redden en op autonomie. Wij bepalen zelf ons leven en maken zelf onze keuzes. Daarom laat je anderen uit schaamte niet graag zien dat je hulp nodig hebt, daar val je anderen niet mee lastig. Annemarie Mol noemt dit ideaalbeeld de logica van het kiezen. Er is ook een alternatieve opvatting over autonomie: dit vraagt een groter vertrouwen op de medemens en een openstaan voor kritiek en hulp van andere mensen. Deze alternatieve vorm noemt Mol de logica van het zorgen en dat gaat over mensen die aan elkaar verbonden zijn. De logica van het zorgen gaat ook over mensen die kiezen, maar dat kiezen doen we niet alleen. We zijn mensen te midden van anderen en we hebben elkaar nodig en dat vraagt om een samenspel. Terug naar de vraag: hoe ga je in gesprek over eenzaamheid?

Jouw mensbeeld

Veel mensen vinden het onderwerp zelf lastig te bespreken: dat hangt samen met hun mensbeeld en met hun ideeën over mensen die eenzaam zijn. Movisie geeft een uitgebreid overzicht van mogelijke belemmerende gedachten daarbij zoals bijvoorbeeld Ik ben bang dat de ander mij bemoeizuchtig vindt of Ik heb geen tijd om het gesprek goed aan te gaan. Een belangrijke eerste stap om eenzaamheid te kunnen bespreken is dat je eenzaamheid erkent en dat je weet welke belemmerende gedachten jij zelf hebt. Ruimte voor het negatieve en zoeken naar een manier er iets van te maken. Mogelijk kun je deze gedachten omzetten in helpende gedachten zoals bijvoorbeeld Ik hoef het niet op te lossen of Erkenning van gevoel lucht op.

Een beeld zegt meer dan 1000 woorden

Recent onderzoek* onder oudere mensen en vrijwilligers over de rol van burgers bij het bestrijden van eenzaamheid ging over het belang van een vertrouwensband tussen vrijwilliger en oudere. Een geschikte methode daarvoor is de photovoice methode. Je vraagt deelnemers om foto’s te maken of voorwerpen mee te nemen over belangrijke momenten in hun leven of over activiteiten die ze graag zouden willen doen. Ook hier vertrek je vanuit het negatieve (eenzaamheid) en ga je op zoek naar veerkracht. Passend bij de persoon zoek je samen naar wat iemand nodig heeft zonder te oordelen.

Tot slot

Eenzaamheid is een veelkleurig onderwerp en blijft boeien. Het was mooi om deze workshop samen met Alice Brink, filosoof, vorm te geven. Vooral dank aan de vereniging voor Verlegen Mensen voor het enthousiasme waarmee zij met onze werkvormen aan de slag gingen en voor de openheid en gesprekken over Eenzaamheid.

Wil je meer weten of heb je interesse in een workshop Over eenzaamheid?
Neem vrijblijvend contact op.

* C.M. van Leersum en J. Ottink. Via burgers de beste manier ontdekken om eenzaamheid te bestrijden. TSG Tijdschr Gezondheidswet. 2024, 102:18-27.

Het bericht In gesprek gaan over eenzaamheid verscheen eerst op Spinnenweb Teksten.

De Economie van Automatisering

De invloed van robots en automatisering neemt toe in ons dagelijks leven, zelfs in de zorg zijn robots tegenwoordig aanwezig. Als samenleving verliezen we iets fundamenteels wanneer we stoppen met het verlenen van zorg voor anderen. Hertz benoemt in een viertal punten waarom zorgen voor anderen als persoon belangrijk blijft:

1. Use it or lose it: wanneer we minder met elkaar in het echte leven omgaan, worden we er slechter in.
2. Meer tijd rondbrengen met robotvrienden betekent dat we minder zin krijgen in de extra inspanningen die het vraagt om met mensen om te gaan.
3. Door samen te werken oefenen we als het ware onze spieren voor het sluiten van compromissen en wederkerigheid.
4. Voor een succesvolle democratie is het belangrijk dat de band tussen overheid en burger en tussen burgers onderling goed is.

Politiek van onverdraagzaamheid

Hertz verwijst hierbij naar het werk van Hannah Arendt over de opkomst van het totalitarisme. Wanneer mensen zich niet gezien of gehoord voelen in de samenleving, biedt dat een voedingsbodem voor totalitair bestuur. Of denk aan aanjagers van eenzaamheid: mensen met weinig vertrouwen in medeburgers en overheid, mensen met een financieel onzeker bestaan en sociaal geïsoleerde mensen. Rechtse populistische politici hebben deze oorzaken en gevolgen van eenzaamheid als beste begrepen en zij weten deze emoties uit te buiten. De populistische politiek leidt echter tot verdeeldheid en Hertz zoekt een antwoord op eenzaamheid dat mensen samenbrengt in een wereld die uit elkaar valt. Daarom pleit Hertz voor een brede aanpak van eenzaamheid waarin plek is voor iedereen.

Van links tot rechts

Het gevoel van gemeenschappelijkheid kun je niet kopen of opleggen, het kost tijdsinvestering en aandacht voor participatie. Hertz vraagt aandacht voor politici van allerlei kleuren. Aandacht voor de conservatieven die nadruk leggen op de inzet van het individu en aandacht voor de linkse partijen die inzet vanuit de overheid bepleiten. Beide invalshoeken zijn nodig naast meer aandacht voor een economie gericht op welzijn en een (stedelijke) omgeving die ontmoeten in de wijk stimuleert.

Sociaal of asociaal?

Een sprekend voorbeeld in haar boek vind ik het bankje. In sommige steden wordt het bankje ontworpen zodat het onprettig is om er lang op te zitten. Het idee is te voorkomen dat dakloze mensen of jongeren op deze plekken blijven rondhangen. In mijn eigen woonplaats ken ik gelukkig een ander voorbeeld van bankjes die samen met wijkbewoners ontworpen en gemaakt worden: het doel hiervan is elkaar ontmoeten.

 
Eenzaamheid verminderen

Hertz besluit haar boek met de woorden:

Het tegengif voor de eenzame eeuw kan uiteindelijk louter zijn dat wij er voor elkaar zijn, ongeacht wie die ander is (p. 287).

Eenzaamheid verminderen kan alleen als we met elkaar in contact komen op een manier die ons verder brengt. Het gaat dus om een manier die problemen oplost of vermindert. Dat geldt zowel in ons individuele leven als op het werk en in de politiek. We moeten weer met en voor elkaar bezig zijn. Niet voor jezelf of je eigen portemonnee. Alleen zo komen we met elkaar verder.

Wil je meer weten of in gesprek gaan over omgaan met eenzaamheid? Neem dan contact op!

Het bericht Zorgen voor elkaar: democratische brandstof! verscheen eerst op Spinnenweb Teksten.

Cijfers

Allereerst plaatst zij kanttekeningen bij de verschillende onderzoeken en cijfers naar mensen die eenzaam zijn. Zie ook mijn blog Elk mens staat voor een verhaal. Slob wijst daarbij op het gevaar om eenzaamheid een ziekte te noemen waardoor de farmaceutische industrie vervolgens op zoek gaat naar het pilletje om eenzaamheid te bestrijden. Dat is niet de manier om met eenzaamheid om te gaan aldus Slob.

Eenzaamheid is menselijk

Eenzaamheid is een gevoel. Stel dat ik een dierbaar iemand verlies, dan mis ik degene en kan ik mij eenzaam voelen. Het ervaren van eenzaamheid is specifiek voor mensen omdat zij betekenis geven aan contacten en nadenken over hun gevoelens. Eenzaamheid ervaren maakt ons soort als mens uniek volgens Slob.

Taal en emoties

Het tegenovergestelde van eenzaamheid is je verbonden voelen en dat ervaar je in contacten met mensen die jou begrijpen. Gedeelde ervaringen horen vaak tot de meest feestelijke van het leven. Slob gaat met name in op het filosofische werk van Daniel Dennett (1942- ) over bewustzijn en taal. Woorden maken het mogelijk om anderen te begrijpen maar ook om jezelf uit te drukken. Wie je bent komt tot uiting in contact met andere mensen. Bij de een laat je meer persoonlijke emoties zien dan bij de ander. Slob plaatst dit proces in de coulissen achter het toneel. Daar heb je als het ware een innerlijke bufferzone waarin je bepaalt wat je wilt laten zien en wat je voor jezelf houdt. Zij gebruikt hiervoor de metafoor van maskers waarmee wij het leven benaderen.

Vermommingen

Haar metafoor van maskers herinnert mij aan een kleurrijk dwaas-wijs boek Waar ben je? van Toon Hermans. Hij tekent en schrijft over de vele vermommingen in ons leven. Over hoe wij het samenleven zijn kwijtgeraakt. Over het alleen gevoel. Wij herkennen de mens niet meer in elkaar omdat wij die verborgen houden. Laten we blijven hopen, daarmee eindigt Toon Hermans zijn verhaal. Uit Slobs boek haal ik vooral hoe belangrijk het is om te oefenen in sociale vaardigheden, waarin je leert om jezelf te laten zien. Dat laten zien maakt je kwetsbaar voor reacties van anderen, maar zonder die reacties is het onmogelijk om eenzaamheid te doorbreken.

Kwetsbare verbindingen

Het belangrijke handvat uit Slobs analyse gaat dus over de potentiële kracht van eenzaamheid. Het delen van jouw gevoel en het praten over eenzaamheid maakt een waardevolle verbinding met anderen mogelijk. Dit noemt Slob de gastvrije kant van eenzaamheid. Het lijkt een open deur maar dat is het niet. Slobs uitleg over maskers en bufferzone maken duidelijk dat het niet allemaal vanzelf gaat of eenvoudig is.

Wil je meer weten of in gesprek gaan over omgaan met eenzaamheid? Neem dan contact op!

Het bericht De lege hemel verscheen eerst op Spinnenweb Teksten.

Laten we niet vergeten dat elk getal voor een mens staat en elk mens voor een verhaal

Vanwege corona horen we elke dag veel getallen, over het aantal nieuwe besmettingen, over opnames in ziekenhuizen en over mensen die overleden zijn. Het zijn feiten en cijfers en daarbij ontbreken de verhalen. Een pandemie is ver weg tot een naaste ernstig ziek wordt. De kracht van verhalen zit in het uitbeelden van de emotionele ervaringen. In dit blog wil ik dieper ingaan op de betekenis van verhalen en met name op de betekenis bij eenzaamheid.

Feiten en cijfers

Als gezondheidsvoorlichter begint mijn werk meestal met het verzamelen van feiten en cijfers. Bij eenzaamheid maak ik bijvoorbeeld gebruik van uitkomsten van de gezondheidsmonitor, een vragenlijstonderzoek dat de GGD uitvoert in samenwerking met het RIVM en het CBS. De gezondheidsmonitor verzamelt feiten zodat beleidsmakers inzicht krijgen in de gezondheid van Nederlanders en hun beleid kunnen afstemmen op factoren die uit deze vragenlijsten naar voren komen. Het is dan ook belangrijk om te weten welke definitie van eenzaamheid in de vragenlijst gebruikt wordt.

Eenzaamheid

Bij eenzaamheid gaat de gezondheidsmonitor uit van het aantal contacten en de kwaliteit van deze contacten. De monitor meet sociale en emotionele eenzaamheid. Het begrip eenzaamheid kent echter meerdere omschrijvingen en een daarvan is existentiële eenzaamheid. Maak je gebruik van cijfers die uitgaan van (de waardering van) contacten dan gebruik je slechts een deel van de beleving van eenzaamheid. Heb je interesse in de vele manieren om eenzaamheid in te kleuren? Meer hierover vind je in de bundel Mag een mens eenzaam zijn? (red. Ton Jorna) waarin verschillende studies naar existentiële eenzaamheid en zingeving zijn opgenomen.

De mens centraal

Eenzaamheid benaderen vanuit getallen leidt tot een aanbod van allerlei activiteiten waar mensen gebruik van kunnen maken. De aanpak van eenzaamheid vraagt echter om maatwerk en dat betekent dat het gaat om het luisteren naar het individuele verhaal over eenzaamheid. Pas dan kun je maatwerk leveren en staat de mens centraal. Neem bijvoorbeeld het werk van Coleta Platenkamp. Zij heeft duizenden verhalen verzameld van mensen met een (chronische) ziekte en al deze verhalen geven inzicht in een ruimer begrip van wat eenzaamheid betekent voor hen.

Ieder mens een eigen verhaal

Getallen zijn belangrijk, maar ze geven slechts een deel van de informatie die we nodig hebben. Achter elk getal zit een verhaal met een rijkdom aan geleefde werkelijkheid. Door te gaan voor het verhaal achter het getal kunnen we maatwerk leveren.

Wil je meer weten of een workshop volgen over eenzaamheid?
Neem vrijblijvend contact op.

Het bericht Elk mens staat voor een verhaal verscheen eerst op Spinnenweb Teksten.